Marc van der Sterren

Onze landbouw is een dogma, gebouwd op leugens

“Er zijn geen dogma’s”, sprak de CDA-minister die het kabinetsbeleid wil ondermijnen omdat de stikstofafspraken in conflict zijn met zijn partijopvattingen. Maar de olifant in de kamer, het grote dogma waar alles om draait, is het huidige landbouwsysteem.

Nu de natuurorganisaties bij Johan Remkes aan tafel hebben gezeten, begint het zelfs bij de politiek langzaam door te dringen dat het huidige landbouwsysteem echt niet langer houdbaar is. Want het draait nu eenmaal niet om stikstof alleen.

Het gaat ook om chemische bestrijdingsmiddelen die de insectenpopulatie bedreigen, om de grondwaterkwaliteit, om de waterstand, om luchtvervuiling, stank en fijnstof, om zoönosen zoals Q-koorts waar bijna honderd Nederlanders aan stierven, om megastallen die het aanzien van het platteland aantasten en om de overproductie die met subsidies in zuidelijke landen wordt gedumpt, waar boeren geen markt kunnen opbouwen. Waarvandaan de bevolking naar het rijke Westen komt om te halen wat van hen is. Want ja, boeren zorgen voor eten, maar ook voor honger.

Olifant

Tjonge, zult u zeggen, dat is nogal wat. Ja, en dan ben ik ook nog een paar dingetjes vergeten. Maar inderdaad: het huidige landbouwsysteem is een enorm gedrocht. De stikstofcrisis is met handig cijferwerk, politiek geritsel en innovatieve foefjes best wel recht te breien. De protesterende boeren willen dat afdwingen en op de achtergrond blijven lobbyisten dat influisteren bij politici. Zelfs enkele prominente stikstof-D66’ers wisten het onlangs fijntjes uit te tekenen.

Het is ook precies waar het kabinet Rutte op lijkt in te zetten. Zoals bij elke crisis onder Rutte IV wordt de inhoudelijke context ingekapseld en naar een politiek niveau getild waarin het ineens om de positie van poppetjes draait, om beweringen die anders geïnterpreteerd moeten worden, om heftige debatten in talkshows en om Geert Wilders en Thierry Baudet.

En zo wordt de inhoud geraffineerd op een zijspoor gezet. De olifant blijft keurig in het midden van de kamer staan, maar dankzij een rookgordijn heeft niemand meer hinder van de olifant die het zicht belemmert. Iedereen krijgt zand in de ogen gestrooid, de olifant als eerste.

Leugens

De uitkomst moge duidelijk zijn: De stikstofcrisis wordt in een politieke beerput gestopt, naast de toeslagenaffaire, het jeugdzorgschandaal en de aardbevingsproblematiek. Het hele landbouwsysteem wordt fijntjes in nevelen gehuld.

Want niemand mag zien dat het huidige landbouwsysteem dat ons van voedsel voorziet, volledig is opgehangen aan een dogma, geschraagd op drie enorme misvattingen, om niet te zeggen leugens:
1. De voedselproductie is een gevecht tegen de natuur;
2. Het voeden van de groeiende wereldbevolking kan niet zonder grootschalige landbouw;
3. De boer is een ondernemer als elk ander.

Genesis 1.27

Het zijn drie grote onwaarheden die zich hebben vastgezet in de hoofden van de gangbare boeren en een groot deel van de burgerbevolking, waaronder eenieder die financieel van de boer afhankelijk is. Het is een dogma dat moeilijker is om te stoten dan een religie, omdat het zowel religieuze als kapitalistische wortels heeft.

Het is een christelijke opvatting dat voedselproductie een gevecht is tegen de natuur. De mens maakt volgens de bijbel immers geen deel uit van de natuur; God zelf heeft de mens daarboven geplaatst. In Genesis 1.27 lezen wij: ‘God schiep de mens als zijn evenbeeld, als evenbeeld van God schiep hij hem’.

Met andere woorden: het evenbeeld van God mag zijn vernuft tot het uiterste inzetten om de natuur naar eigen goeddunken naar zijn hand te zetten. Het was geen toeval, stelt de Amerikaanse historicus Lynn White, dat de moderne ploeg die de grond doorklieft, werd uitgevonden in het christelijke Europa. Zo is het ook geen toeval, zeg ik u, dat de boer zich er nog steeds op laat voorstaan trots te zijn op het landschap dat burgers dagelijks zien en op wat ze allemaal wel niet doen om biodiversiteit te vergroten.

Want zonder boeren zou de zaak maar verwilderen. Dan krijg je bossen met bloemen en vlinders en leven in de bodem en schoon water waar misschien zelfs zoetwaterkabeljauwen in gaan zwemmen. En dat wil natuurlijk niemand!

Agrarisch conglomeraat

Ons Goddelijk Vernuft heeft het zo ver geschopt dat we eind dit jaar met z’n achtmiljarden op deze planeet rondlopen. En om die te voeden is veel voedsel nodig. Dus, zo luidt de tweede leugen die het dogma schraagt, moeten we groots inzetten op voedselproductie en dat moet met industriële, intensieve bedrijven. Nederland heeft de vruchtbare grond, de kennis en ervaring om hier te produceren, zo luidt de doctrine die de agromultinationals de boeren aanpraten. Andere landen die dat niet zouden kunnen, moeten hun voedsel maar bij ons komen kopen.

Met alle gebouwen, machines en dure grond wordt een boerderij veel te kapitaalintensief. De bedrijfsrisico’s zijn te groot, zelfs voor een grote ondernemer die kosten moet besparen om geld over te houden, want aan de inkomstenkant kan hij niks verdienen. Bij een faillissement wordt een bedrijf gekocht door een opkoper die er een stroman opzet en zo een nog groter agrarisch conglomeraat uitbouwt.

Omgedraaide cijfers

Het debat over grootschaligheid in de landbouw dat op internationaal topniveau wordt gevoerd, is veel te inhoudelijk voor het Haagse stikstofgeneuzel. Om kort te gaan: kleinschalige boeren produceren meer dan 70 procent van alle voedsel in de wereld, maar het FAO draait die cijfers handig om  en beweert dat de grootschalige agro-industrie 70 procent van het voedsel produceert.

Het rapport Who Will Feed the World uit 2009 becijferde dat de helft van het voedsel afkomstig is van boeren met minder dan vijf hectare grond; twintig procent komt van vaak informele, maar ondergewaardeerde voedselproducenten als jagers, verzamelaars en vissers, herdersvolken en kleinschalige stedelijke voedselinitiatieven.

Deze cijfers zijn de agribusiness niet welgevallig, dus kwamen er nieuwe rapporten die ook veevoer, biobrandstoffen en andere non-food-producten als bloemen meetellen. Grootschalige bedrijven hebben 80 procent van het boerenland in handen, dus produceren ze 80 procent van het voedsel, luidt de simplistische conclusie.

Alsof dat niet rampzalig genoeg is, gaan ze ook nog eens uit van slechts 55 landen, ofwel twee vijfde van de wereldbevolking. En dan alleen dat deel waar industriële landbouw de dienst uitmaakt. Grote gebieden in Afrika en Oost-Azië waar juist kleinschalige landbouw de boventoon voert, worden volledig genegeerd.

En zo worden de cijfers eenvoudig omgedraaid: volgens de officiële getallen die de FAO, de wereldvoedselorganisatie van de Verenigde Naties hanteert, wordt maar liefst 70 procent geproduceerd door grootschalige bedrijven.

828 miljoen hongerigen

Dit soort cijfers, gebaseerd op fake news, liggen aan de basis van besluitvorming in de landbouw. Zo gaat in de EU 80 tot 90 procent van alle budgetten voor landbouwonderzoek naar de conventionele industriële landbouw.

Niet alleen het beleid richt zich op grootschalige bedrijven, misschien nog erger is hoe de kleinschalige landbouw wordt gemarginaliseerd, ofwel, keuterboeren worden gekleineerd. Kleinschalige boeren zijn uitstekend in staat de wereld te voeden, maar krijgen simpelweg de kans niet.

Industriële landbouw daarentegen, lukt dat niet. Dat hebben ze inmiddels voldoende bewezen. Ondanks alle investeringen in grootschalige industriële landbouw telde de wereld in 2021 nog steeds 828 miljoen hongerigen. Ofwel: een tiende van de wereldbevolking. En dat aantal neemt alleen maar toe.

En dan te bedenken dat met een focus op kleinschalige boeren we de honger in de wereld kunnen beëindigen, plus aan alle 17 duurzame ontwikkelingsdoelen kunnen voldoen. Maar dat terzijde.

Stoer

Maar terug naar de olifant in de kamer. We zien hier hoe de eerste twee misvattingen elkaar in stand houden: Het vechten tegen de natuur gaat het best met grootschalige, industriële landbouw. De vroegchristelijke opvattingen vinden dus aansluiting bij de kapitalistische visie van geld verdienen door te investeren in voedselproductie en voedsel produceren voor het geldelijk gewin. Het zijn de multinationals die de winst van deze leugens incasseren en het dogma in stand houden.

En dat geldt bovenal voor de derde, voornamelijk op het kapitalisme gestoelde misvatting: Een boer is een ondernemer als alle anderen. Boeren zelf zijn het daar volmondig mee eens, het alternatief is immers iets minachtends als keuterboer. Het vechten tegen de natuur en het grootschaligheidsdenken zitten diep geworteld, want het is ook gewoon stoer. Het is spitsvondige technologie, het zijn potige tractoren en machines.

Geen fietsenmaker

Maar met al dat fraais leiden we de aandacht af van waar het om draait: de boer is juist géén ondernemer als alle anderen. Een boer kun je onmogelijk vergelijken met, laten we zeggen, een fietsenmaker. Een boer is nog steeds volledig afhankelijk van het weer, de natuur en het klimaat, al lijkt dat soms van niet.

Bovendien produceert een boer versproducten. Als ik te weinig bied, dan laat de fietsenmaker zijn rijwiel mooi staan tot een ander zich aandient, of tot ik tot inkeer kom. Wanneer een handelaar de aardappelen vandaag niet koopt, kan de boer ze nog best een week bewaren. Maar niet veel langer. Je ziet hoe kwetsbaar een boer is op de markt.

Veel belangrijker nog is dat een boer een primaire levensbehoefte produceert. We willen geen tekorten. Dat betekent honger. Dus dient een boer beschermd te worden tegen de wereldmarkt. Nu moet die Nederlandse ‘ondernemer’ met zijn toch al kwetsbare producten ook nog concurreren met zijn collega in Oost-Europa of waar ook ter wereld. Met een boer die minder kostprijsverhogende maatregelen voor zijn kiezen krijgt en op veel goedkopere grond kan produceren.

Vastgeroest

Kortom: Ons landbouwsysteem is één groot dogma, gefundeerd op leugens. Als we de stikstofcrisis werkelijk aan willen pakken, dan hebben we geen landbouwtransitie nodig, maar een compleet ander landbouwsysteem.

Een systeem waar boeren voedsel produceren in samenwerking met de natuur. Waar niet het aantal boeren omlaag gaat, maar het aantal dieren. Er komen juist meer boeren, het zijn immers de kleinschalige boeren die de wereld voeden. En die kleine kwetsbare boer moeten we beschermen tegen de wereldmarkt, in plaats van nog meer overschotten van grootschalige boeren te subsidiëren en deze met Europees belastinggeld te dumpen in ontwikkelingslanden.

Het dogma zit echter vastgeroest als een religie. Er zal dus niet snel iets veranderen, vrees ik, want een bijbel gooi je ook niet zomaar in de prullenbak. En de belangen van het grote geld, het kapitalisme en de multinationals zijn niet te onderschatten.

We kijken allemaal naar Den Haag, maar de lobbyisten die op de achtergrond hun werk doen, houden zich bedachtzaam buiten beeld. Zij houden de olifant overeind en blijven met zand strooien.

© Marc van der Sterren

Lees ook: Boeren zorgen voor eten… en voor honger

Waardeer dit artikel!

Dit artikel lees je gratis. Vind je het artikel en onze inzet de moeite waard? Dan kun je jouw waardering laten blijken door een bijdrage. Zo help je onze journalisten en RFG Magazine.

Mijn gekozen waardering € -

 

7 gedachten over “Onze landbouw is een dogma, gebouwd op leugens”

  1. Hier vallen wat kwartjes op zijn plaats. De verschillende invalshoeken bieden begrip en mogelijkheden voor een goede duurzame aanpak. Dank!

    Beantwoorden
  2. Voor een groot deel mee eens Mark. NL is ook een voorbeeld van het wegvagen van kleinere bedrijven in de agro en food sector. Een van de oorzaken is het Neo Liberalistische beleid van o.a. de VVD en D66. Eigenheid, zelfvoorzienendheid en een sterke middenklasse, worden overgelaten aan Globalistische ondernemingen, Politici en Multinationals die geen enkel gevoel hebben bij deze zaken. Goedkoop produceren en duurverkopen is hun strategie. Heel logisch, vanuit hun zienswijze. Echter bepalen zij ook de Landelijke en Wereld Politiek. En dat hoort niet logisch te zijn. De banden van veel politici, met deze bedrijven zijn heel innig. Deze banden moeten duidelijk naar voren worden gebracht, alvorens en na hun politieke carrière. Zodat de kiezer weet waarop hij wel of niet wil stemmen in deze, naast andere zaken. Als wij naar een duurzaam realistisch voedselpatroon willen moeten we dat gezamenlijk doen. Gewoon meer vanuit het seizoen eten, weinig of geen fruit, vlees, of producten als Avocado’s, uit verre landen importeren. Dan kan NL zich zelf voor een groot deel voeden. Daar hoort wel bij, als we bijvoorbeeld eieren importeren of andere producten buiten Nederland, of mogelijk de EU, dat daar dezelfde duurzaamheidseisen aan worden gesteld als aan Nederlandse producten.
    Het kan allemaal, als er met meer realiteitszin gekeken wordt aan de verandering van de voedselproductie en het consumentengedrag. Niet met de vinger naar elkaar wijzen, vanuit Ideologische standpunten, maar de realiteit willen aanvaarden en aanpakken. Een duurzame voedsel consumptie en productie en bijbehorende florerende middenklasse kan alleen als de verdien modellen in de ketens reëel verdeeld worden. Dat betekent een soort revolutie, maar is het wel waard op lange termijn, dit systeem moet anders. Alleen niet naar de Boeren wijzen, maar iedereen moet in de spiegel kijken. En geen smoesjes, ja maar: EU, Handelsverdragen, Vrije markt, Ceta enz. Nee dóen! Zwitserland is al een voorbeeld hoe het ook anders kan. Al zijn zij er ook nog niet helemaal hoor.

    Beantwoorden
    • Eens Joep. Die grenzen zijn inderdaad een probleem. De politiek moet daarom in de eerste plaats stoppen met het sluiten van handelsverdragen. Guus Geurts weet daar alles van. Je kent hem wel. En het kan gewoon. Mooi voorbeeld is het CITES-verdrag (Convention on International Trade in Endangered Species of wild fauna and flora) uit 2016. (Om even bij de olifant te blijven). Dit bepaalt dat er niet meer gehandeld mag worden in ivoor. Voor die tijd was het jagen op olifanten en neushoorns ook al verboden in Oost-Afrika, maar dat hield stropers niet tegen. Er vond gewoon een oorlog plaats tussen rangers en stropers. Met helikopters werden de stropers opgejaagd en zonder aanklacht werden ze ter plekke neergeschoten. Toen in 2016 de handel wegviel, was dit ineens afgelopen en nemen de aantallen weer toe. Leermoment: stop de handel in producten die niet deugen. Stop bijvoorbeeld de handel in soja uit Brazilië want dat is aantoonbaar slecht voor mens, milieu en klimaat. En het levert heus geen honger op in Nederland. De VS krijgen we alvast mee, want hun soja zal duur worden. En het levert hier heus geen honger op, het helpt alleen aan een eerlijker landbouw.

      Beantwoorden
    • En om nu Zwitserland als voorbeeld te nemen, gaat mij te ver. Zij kunnen zich een hoop permiteren, maar vraag je niet af waar dat geld vandaan komt. Welke rol speelden zij in en na WOII? Waar stalden Mugabe en andere despoten hun gled?

      Beantwoorden
  3. Eigenlijk is er helemaal geen discussie als je hier op een volwassen manier naar kijkt. Die ontstaat alleen omdat mensen monetaire belangen hebben die kennelijk zo groot zijn dat ze net doen alsof daarom de rede het raam uit moet. In dit kapitalistische systeem zie ik het somber in allemaal.

    Beantwoorden

Plaats een reactie